Kelebek Etkisi

Tahmini Okuma Süresi: 2 dakika

Kelebek etkisi günlük hayatta oldukça popüler bir kullanımdır. Genel olarak bir sistem içerisinde bir noktadan yapılacak çok küçük bir değişikliğin çok büyük sonuçlar doğurabileceğini ifade etmek için kullanılır. Özellikle de bu etkiyi ilk ortaya atan isim olan Edward N. Lorenz’ in verdiği örnek sonucu popülerleşmiş ve yaygın bir şekilde kullanılmaya başlamıştı. Lorenz bir kelebeğin kanat çırparak fırtına çıkarabileceği örneğini bu etkiyi dünyaya duyurmak için kullanmıştı.

Kelebek etkisi adında çekilmiş bir film dahi vardır. Kesinlikle izlenesi bir filmdir. Bu filmde de bu etki derinlemesine ele alınmıştı. Film, Lorenz’in bahsettiği kelebeğin kanat çırpmasıyla başlıyor. Kelebek etkisi başka filmlerde de konu alınmıştı. Yine çok başarılı başka bir film olan Benjamin Button’ın Tuhaf Hikayesi (The Curious Case of Benjamin Button)’nde de bir sahnede zincirleme gerçekleşen birbiri ile tamamen alakasız birden fazla olayın bir araya gelmesi ile büyük bir olayın nasıl gerçekleşebileceği gösterilmişti. Peki bu terim nereden çıkmıştı? Öyle birdenbire Lorenz’in aklına geldi ve bu kadar değer gören bir fenomene mi dönüştü? Tabi ki hayır.

Kelebek Kanat Çırpıyor ve Yeni Bir Bilim Doğuyor

  Takvimler 1971 yılını gösterirken Edward Lorenz isimli meteoroji uzmanı hava tahminleri üzerine çalışmalarını sürdürüyordu. Son çalışması için oldukça umutluydu. Bilgisayarda hava durumunu modelleyecek ve buna göre tahminler yapabilecek bir sayısal hava tahmin makinesi yapmıştı. Hava olaylarını rakamlara kodlamış ve bunu bilgisayara başarılı bir şekilde modellemeyi başarmıştı. Daha sonra ise bilgisayar meteoroloji kuralları çerçevesinde bunları işliyor ve sonuç olarak da bu girdilerden nasıl sonuçlar çıkacağını gösteriyordu.

  Bütün bu işlemleri insanlar o güne kadar yapmamıştı çünkü bilgisayarlar insanların aksine çok fazla işlemi tekrar tekrar hatasız yapabiliyordu. 1971 yılı koşullarında hızları bugünkü bilgisayarlara yaklaşamayacak kadar düşük de olsa o günlerde de insanlarla kıyaslandığında hızlı kalıyorlardı. Bilgisayarın verdiği çıktılar da yine sayısal kodlar şeklindeydi. Lorenz, bu sayısal çıktıları alıp manuel olarak başka bir programda grafik haline getirip yorumluyordu.

  Kelebeğin kanat çırptığı gün geldiğinde ise Lorenz her zamanki gibi bilgisayarına kodları yüklemiş sonuçları bekliyordu ki, aklına makinayı yarıda kesip aldığı ara sonucu baştan girmeyi denemek geldi. Bunu yaptığında ise hayretle fark etti ki makinanın verdiği çıktılarla önceden aldığı çıktıların hiçbir alakası yok. Birbirlerinden olabildiğine farklı sonuçlar. Başlangıç değerleri aynı olmasına rağmen sonucun bu denli farklılık göstermesi Lorenz’in hem şaşırtıcı hem de korkutucuydu.

Önce makinasında bir hata olduğunu düşündü fakat testler öyle olmadığını söylüyordu. Daha sonra fark ettiği üzere Lorenz makinaya 0,506127 değil onun yerine direkt olarak 0,506 yazmıştı. Bu kadar küçük bir değişikliğin zaten bir önemi olmayacaktı. Ne de olsa küçük bir ondalık düzey değişimi. İşte Lorenz bu büyüklüğü kodladığı hava olayları ile kıyasladığında yalnızca bir kelebeğin kanat çırpışı kadar kalacağı şeklinde ifade ediyor. Fakat yine de sonuç ortadaydı: Kelebek kanat çırparak fırtına çıkartmıştı! Lorenz bu bulgularını makalesinde yayımladı ve kelebek etkisi terimini ilk kez kullandı. Bu olay yepyeni bir bilim alanını ortaya çıkarttı: Kaos Bilimi!

Bibliyografya ve İleri Okuma:

1.Ambika, G. (2015). Ed Lorenz: Father of the ‘Butterfly Effect’. Resonance, 20(3), 198-205. doi:10.1007/s12045-015-0170-y
2.Lorenz, E. (2001). The Butterfly Effect. The Chaos Avant-Garde World Scientific Series on Nonlinear Science Series A, 91-94. doi:10.1142/9789812386472_0007

.

.

Ekrem Mücahit Doğdu

Bilimlendin.com kurucusu. Üsküdar Üniverisitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik (İngilizce) öğrencisiyim. Çok küçük yaşlardan itibaren bilimle ilgiliyim. Bu alanda bir şeyler yapmak, öğrenmek ve öğrendiklerimi insanlara aktarmayı çok seviyorum. Kendi bilim alanım dışında astrofizik ve modern fizik ile de ilgiliyim.

Leave a Reply

en_USEnglish
tr_TRTürkçe en_USEnglish